Выпадковая эміграцыя

— Андрэй, чаму вырашылі з’ехаць з Беларусі? У якой атмасферы прымалася гэтае рашэнне?

— Мой ад’езд адбыўся выпадкова. Калі ў жніўні 2020 года я далучыўся да Кааардынацыйнай рады, а гэта быў пік рэвалюцыйных падзей, гэты крок мог выклікаць рэпрэсіі не толькі да мяне, але і да маёй сям’і. Разумеў, што беларускія ўлады гатовыя на ўсё, што маю сям’ю могуць выкарыстаць як інструмент ціску на мяне персанальна. І ў жніўні 2020 года жонка і дзеці пераехалі ў Польшчу. Я ж большую частку свайго часу праводзіў у Беларусі, але рэгулярна прыязджаў у Польшчу.

У ліпені 2021 года прыехаў да сям’і, а ўжо напачатку жніўня пачаліся арышты маіх калегаў, у правтнасці, філосафа Уладзіміра Мацкевіча. Стала відавочна, што маё вяртанне ў Беларусь таксама зкончыцца арыштам. Беларускія адвакаты, якія працавалі з палітзняволенымі, папярэджвалі, што заставацца ў Беларусі небяспечна, бо ўлады ўжо маюць пэўныя «падставы» і жаданне кінуць мябе ў турму.

Узважыўшы ўсе аргументы, вырашыў застацца ў Польшчы і працягваць грамадска-палітычную дзейнасць на карысць Беларусі.

— Чаму вы паехалі менавіта ў Польшчу?

— Па тым часе Літва і Польшча праводзілі найбольш спрыяльную палітыку да беларусаў з гуманітарных прычынаў. Так атрымалася, што мая сям’я атрымала польскія гуманітарныя візы, таму і паехала ў Варшаву. Мы выбіралі найбольш хуткі шлях, каб сям’я магла пакінуць Беларусь. А я застаўся з імі.

— Як цяпер, праз 5 гадоў, пачуваецеся ў Польшчы? Вы займаецеся беларускімі справамі, але ж ад жыцця ў чужой краіне не ўцячэш.

— Мая інтэграцыя праходзіць няпроста. Па вялікім рахунку, хачу вярнуцца ў Беларусь і дасюль займаюся справамі, звязанымі непасрэдна з Беларуссю.

Нават калі гэта даследчая праца, падрыхтоўка аналітычных дакументаў, то яна пра Беларусь і датычыць Беларусі. Гэта існаванне паміж двума сусветамі: і не ў Беларусі, і недастаткова інтэграваны ў жыццё і справы краіны знаходжання. Такое памежнае існаванне. Можа гістарычна такое памежнае існаванне харатэрнае для беларусаў, яны — заўсёды на памежжы. У некаторым сэнсе на такім памежжы у сваім жыцці апынуўся і я.

У сям’і ўсё значна лепш, бо мая жонка працуе ў даволі буйной камерцыйнай кампаніі продакт-мэнэджэрам. Дзеці ходзяць ў польскую школу: абодва спачатку хадзілі ў польскі садок, а затым пайшлі і ў школу. Мы вырашылі, што інтэграцыя пойдзе мякчэй і лепш, калі дзяцей адразу змясціць у польскамоўнае асяроддзе.

У адрозненне ад мяне, сям’я інтэграваная значна лепш (смяецца).

«Я падтрымліваю нармальныя стасункі з камандай Ціханоўскай, хоць яны не заўсёды бесканфліктныя»

— Вы ўвайшлі ў першы склад Каардынацыйнай рады, створаны 18 жніўня 2020 года. Маючы вялікі паліталагічны багаж і вялікі вопыт грамадскай дзейнасці, вы ўсё ж датуль палітыкай не займаліся. Пераход у палітыку стаў свядомым выбарам?

— Мой занятак заўсёды быў звязаны з палітыкай. Нашая дзейнасць унутры грамадзянскай супольнасці Беларусі, нашыя спробы стварэння агульных пляцовак камунікацый унутры грамадзянскай супольнасці заўсёды з’яўляліся палітычнымі. Не сакрэт, што я цесна звязаны з камандай Уладзіміра Мацкевіча, таму заходы ў палітычнае поле сталі рэгулярнымі для нас.

Больш за тое, мы не раздзяляем падзял на грамадзянскую супольнасць і палітычныя арганізацыі, таму што лічым, што змены ў краіне, змены ў палітыцы проста неабходныя для развіцця самой грамадзянскай супольнасці. Таму палітычная дзейнасць для нас з’яўляецца натуральнай, нават калі ты займаешся грамадскімі справамі.

А як палітычнага аналітыка, тут відавочна, мяне нельга аддзяліць ад палітыкі.

— Пасля абрання вас спікерам Каардынацыйнай рады ў 2023 годзе вы выйшлі са складу Офіса Ціханоўскай. Чаму аддалі перавагу КР?

— Хацеў дапамагчы прафесійным досведам і ведамі камандзе Святланы Ціханоўскай, калі пагадзіўся працаваць у Офісе. І падчас працы нам удалося сёе-тое добрае зрабіць для Беларусі: напрыклад, арганізаваць рэгулярныя сустрэчы ў межах кансультатыўнай групы «Беларусь-Еўрасаюз» або штогадовыя сустрэчы па дапамозе Белаурсі на ўзроўні вышэйшых чыноўнікаў ЕС. Яны фактычна сталі часткай афіцыйнай палітыкі Еўрапейскага Саюза і пастаяннымі інстытуцыянальнымі фарматамі.

А ўжо пасля рэфармавання Каардынацыйнай рады і стварэння на яе базе прадстаўніцтва грамадскіх ініцыятыў і арганізацыяў (у другім скліканні) мяне абралі спікерам. Дзеля захавання прынцыпа падзялення ўладаў і пазбягання канфлікту інтарэсаў трэба было выбраць адну пасаду. Я аддаў перавагу Каардынацыйнай радзе, бо рэформа КР якраз была звязаная з яе ўмацаваннем як прота-парламецкага органа.

— Зараз частка Офіса Ціханоўскай пераехала ў Варшаву. Ці аднавілі вы стасункі з яе камандай?

— Мы ніколі і не гублялі сувязяў з Офісам Святланай Ціханоўскай. То бок, я не працаваў на офіс і не з’яўляўся часткай каманды, але сустрэчы, абмеркаванні па стратэгіі дзеянняў Каардынацыйнай рады з нацыянальнай лідаркай, яе кабінетам заўсёды былі ў фокусе маёй увагі як спікера КР. І ўвогуле паміж намі захоўваюцца нармальныя стасункі нават пры наяўнасці часам палітычных разыходжанняў.

«З Ціханоўскай вучыліся ў адной школе, але не сустракаліся»

— Дарэчы, вы са Святланай Ціханоўскай землякі, родам з Мікашэвічаў. У любым правінцыйным гарадку кожны ведае кожнага. Ці сустракаліся вы з Ціханоўскай у школьныя гады?

— Мы вучыліліся ў адной школе, але не сустракаліся, хаця, канешне, потым аказалася, што ёсць агульныя знаёмыя.

— Як жа адбылося вашае знаёмства, калі не сакрэт?

— Мы пазнаёміліся ў ліпені 2020 года па ініцыятыве маіх сяброў, што папрасілі мяне, як палітычнага аналітыка, дапамагчы Святлане з кансультацыяй па сітуацыі. Мы сустрэліся ў Мінску і размаўлялі гадзіны тры. Некаторымі з тых парадаў Святлана потым скарысталася, але не стаў бы перабольшваць ролю тых парадаў.

— Па чыёй ініцыятыве ўвайшлі ў каманду Ціханоўскай?

— Гэта адбылося па ініцыяве Офісу. Гэта была зноў праца па тых рэчах, дзе я маю прафесійны досвед: палітыка ЕС да Беларусі, дапамога ЕС і краінаў ЕС, узаемадзеянне з грамадзянскай супольнасцю, стратэгічныя распрацоўкі. Думаю, што гэта быў даволі плённы перыяд.

— Зямляцтва адыгрывала нейкую ролю ў вашай палітычнай супрацы?

— У працы гэта гэта не адыгрывала ролі. Магчыма, у асабістых стасунках гэта грала ролю, для мяне прынамсі, усё ж адчуваеш нейкую асаблівую сувязь з земляком. Часам можна было пагаварыць пра тое, што адбываецца ў Мікашэвічах, пра бацькоў і знаёмых.

 «Калі б не праца жонкі, мог бы і не стаць спікерам»

— Вы год узначальвалі КР. Наколькі паспяховым быў гэты перыяд для КР і асабіста для вас?

— Гэты перыяд стаў важным крокам у развіцці Каардынацйнай рады. Мы дамагліся павелічэння рэпрэзентатыўнасці, узмацнення незалежнасці і фармалізацыі адносінаў са Святланай Ціханоўскай і яе кабінетам. Важным элементам стала арганізацыя рэгулярных публічных слуханняў з кабінетам – гэта правільны палітычны крок, мне здаецца.

Таксама мы арганізавалі выбары, фактычна стварыўшы першую сістэму нацыянальных выбараў анлайн. Здаецца, мы першымі ў свеце зрабілі выбары ў парламенцкі інстытут у выгнанні з усеагульным галасаваннем на базе міжнародных стандартаў.

Пасля назіралася станоўчая дынаміка знешнепалітычных адносінаў Каардынацыйнай рады з іншымі інстытутамі: і з Парламецкай асамблеяй Рады Еўропы, дзе мы атрымалі статус назіральніка, і Сейм Польшчы надаў Каардынацыйнай радзе статус парламента ў выгнанні.

Але гэта быў толькі адзін год пераходнага перыяду.

— Літаральна праз пару месяцаў пройдуць чарговыя выбары КР. Ці збіраецеся ўдзельнічаць у іх?

— Блок пакуль што вырашае, ці пойдзем мы на гэтыя выбары. Лічу, што выбары – адзін з важных працэсаў для беларускіх дэмакратычных сілаў.

— Вы ў Каардынацыйнай радзе з моманту яе стварэння. З чым звязаная такая адданасць гэтай структуры?

— Лічу, што беларускім дэмакратычным сілам неабходна прадстаўнічая пляцоўка парламенцкага тыпу, дзе б збіраліся самыя розныя грамадскія і палітычныя сілы і вялі дыскусію адносна агульных скаардынаваных дзеянняў і прадстаўляла інтарэсы тых беларусаў, якія галасуюць на выбарах у КР, або арганізацый, якія дэлегуюць туды сваіх прадстаўнікоў, на міжнароднай арэне і ў патэнцыйных стасунках з беларускім рэжымам. Без такога прадстаўнічага органа ўся структура дэмакратычных сілаў папросту рассыпаецца на сепаратныя групкі, якія канфліктуюць і канкуруюць паміж сабой. А гэта вядзе да яшчэ большай фрагментацыі дэмакратычных сілаў і аслаблення іхняй моцы.

Такі прадстаўнічы орган аб’ядноўвае дэмакратычныя сілы. Прычым аб’ядноўвае розныя сілы – дзеля таго гэта і парламенцкая пляцоўка, дзе дэбаты з’яўляюцца натуральным працэсам. Але ўсё-такі аб’ядноўвае гэтае рознае ў агульную інстытуцыйную канструкцыю. Для нас, дэмакратычна арыентаваных грамадзян, гэта з’яўляецца крытычна важным.

Фота з асабістага архіва героя

«Працаваць у Каардынацыйнай радзе нявыгадна»

— Мяне не зразумеюць, калі я не запытаюся пра грошы. Наколькі матэрыяльна выгадна быць спікерам Каардынацыйнай рады?

— (Смяецца). Невыгадная зусім. Праца ў Каардынацыйнай радзе носіць валанцёрскі характар для ўсіх дэлегатаў, у тым ліку і для спікера. Сёе-тое можа атрымліваць толькі сакратарыят, людзі, якія займаюцца арганізацыйнай працай ці медыямі ўнутры КР. Працаваць спікерам ніяк не выгадна: праца ў экспертнай сферы больш прыбытковая. Калі ты займаешся палітычнай справай, якая займае 80% твайго часу, застаецца вельмі мала магчымасцяў мець нармальны даход. Скажу шчыра, каб не праца маёй жонкі, я наўрад ці стаў бы спікерам: мне проста давялося б зарабляць грошы на сям’ю.

«Рэвалюцыя 2020 года не скончаная: мы прайгралі бітву – не вайну»

— Усе мы знаходзімся ў выгнанні – хто даўжэй, хто трохі менш пражыў за мяжой. Якія перспектывы вымалёўваюцца перад намі і перад Беларуссю?

— Думаю, што беларуская рэвалюцыя 2020 года – гэта не скончаны працэс. У 2020 годзе была магчымасць перазаснавання Рэспублікі Беларусь на дэмакратычных падставах, але гэты акт беларуская дэмакратычная грамадскасць прайграла. Але мы прайгралі бітву – не вайну. У агульнай рэгіянальнай сітуацыі адбываецца разбурэнне апошняй еўрапейскай імперыі – Расіі, якая агрэсіўна супраціўляецца гэтаму распаду і чапляецца за постімперскую перыферыю, за кантроль над прасторай былога СССР. Але яна не можа спыніць самаразбурэнне: гістарычны працэс усё—такі вядзе да паслаблення імперскага ўплыву і падвышэння мажлівасцяў дэмакратычных трансфармацыяў і росту незалежнасці краінаў, якія раней лічыліся імперскай перыферыяй.

Раней ці пазней – будуць з’яўляцца шанцы да зменаў у Беларусі. Беларусы будуць яшчэ мець шанцы («вокны магчымасцяў») для зменаў сітуацыі ў Беларусі. Так у перспектыве гляджу на сітуацыю ў Беларусі.

Але гэта не значыць, што гэта працэс непазбежны, не залежыць ад нашых дзеянняў і дзеянняў іншых гульцоў: нашых суседзяў, краінаў Еўрапейскага Саюза, працэсаў унутры Расіі, магчымасцяў Украіны вытрываць і перамагчы ў гэтай вайне. Усё гэта ўплывае на нас і на нашыя шанцы зменаў у Беларусі. І таму актыўная праца грамадзянскай супольнасці і палітычных сілаў вельмі важная, таму што змены не зваляцца з неба, мусіць быць хтосьці, хто возьме на сябе адказнасць за палітычныя змены і трансфармацыю Беларусі. Таму інвестую свае ўласныя сілы і рэсурсы ў гэтыя дзеянні.

«Мікашэвічы і Мінск – галоўныя гарады майго жыцця»

— Вікіпедыя называе вашым месцам нараджэння Гродна, вы ў сацсетках указваеце Мікашэвічы. Як такое сталася?

— Гэта тлумачыцца вельмі проста. Мама і тата былі студэнтамі ў Гродне, калі я нарадзіўся. І першы год свайго жыцця я пражыў у Гродна. А ўсё астатняе жыццё я жыву ў Мікашэвічах, адвучыўся ў мясцовай школе з 1 да выпускнога класаў, а пасля паступіў у БДУ і пераехаў у Мінск.

— Мікашэвічы, Гродна, Мінск – вы пажылі ў трох гарадах,  ёсць што ўспомніць. Якое месца аказала на вас найбольшы ўплыў?

— Натуральна, што Мікашэвічы – горад майго дзяцінства, я там вырас, сустрэў першае каханне, там мае сябры. Добра памятаю сваіх настаўнікаў. Безумоўна, усё гэта звязвае цябе з гэтым месцам.

Успаміны з дзяцінства заўсёды прымушаюць цябе эмацыйна перажываць сувязь з тым часам, з Мікашэвічамі, з наваколлем – гэтыя сувязі не парываюцца. Там жа засталіся мае сябры і знаёмыя, да якіх заўсёды можаш вярнуцца. Там жыве брат з маці.

А Мінск – горад, дзе я ўжо склаўся як прафесіянал, пачынаў займацца грамадскай і грамадска—палітычнай працай, дзе ствараў аналітычна—даследчыя структуры, як Цэнтр еўрапейскай трансфармацыі. Гэтыя гарады – Мікашэвічы і Мінск – галоўныя ў маім жыцці.

Я люблю і іншыя мясціны, той жа Гродна. Хоць у свядормым узросце там і не ўдалося пажыць, але горад падабаецца: і ягоная архітэктура, і адчуванне асаблівай еўрапейскай натуры, гісторыя каралеўскага горада Гродна.

— Давайце трохі памарым: калі выдасца магчымасць вярнуцца ў Беларусь, куды паедзеце?

— Беларусь, на жаль, звышканцэнтраваная на сталіцы краіна. То бок, калі мы думаем пра грамадска-палітычныя змены, то цяжка прыдумаць іншае месца жыцця і працы, акрамя Мінска. Канешне, стратэгічна для развіцця краіны гэта не вельмі добрая сітуацыя: Мінск не павінен быць адзіным горадам у Беларусі. Мы мусім нейкім чынам падвышаць статус абласных гарадоў: каб умовы жыцця, працы, кар’ернага росту ўраўняліся са сталічнымі. На жаль, сёння гэта не так. Таму трэба ехаць у Мінск – каб змяняць краіну да лепшага. У тым ліку каб падвышаць магчымасці Брэста, Гродна, Баранавічаў – рабіць іх больш зручнымі для жыцця і прафесійнай дзейнасці людзей.

У Польшчы трохі іншая сітуацыя: не толькі Варшава лічыцца вялікім цэнтрам, але і некалькі іншых гарадоў, здольных канкураваць з польскай сталіцай. Польшча толькі выйграе ад гэтага.

Чтобы следить за важными новостями, подписывайтесь на наш канал в Telegram и группы в социальных сетях: Вк, Одноклассники, Facebook, Instagram, ТикТок.